Purusha Suktam

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्॥१॥ पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति॥२॥ एतावानस्य महिमातो ज्यायांश्च पूरुषः। पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥३॥ त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः। ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि॥४॥ तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः। स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥५॥ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः॥६॥ सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः। देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम्॥७॥ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः। तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये॥८॥ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम्। पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान् ग्राम्याश्च ये॥९॥ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत॥१०॥ तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः। गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः॥११॥ यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्। मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते॥१२॥ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः। ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत॥१३॥ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत॥१४॥ नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत। पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन्॥१५॥ वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसस्तु पारे। सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते॥१६॥

Sahasra Sheershaa Purushah Sahasraakshah Sahasrapaat Sa Bhoomim Vishvato Vrutvaatyatishthat Dashaangulam ||1|| Purusha Evedam Sarvam Yadbhootam Yachcha Bhavyam Utaamrutatvasyeshaano Yadannenaa Tirohati ||2|| Etaavaanasya Mahimaato Jyaayaamshcha Poorushah Paadosya Vishvaa Bhootaani Tripaadasyaamritam Divi ||3|| Tripaadoordhva Udaitpurushah Paadosyehaabhavat Punah Tato Vishvang Vyakraamat Saashanaanashane Abhi ||4|| Tasmaadviraal Ajaayata Viraajo Adhi Poorushah Sa Jaato Atyarichyata Pashchaad Bhoomim Atho Purah ||5|| Yat Purushena Havishaa Devaa Yajnam Atanvata Vasanto Asyaaseedaajyam Greeshma Idhmah Sharaddhavih ||6|| Saptaasyaasan Paridhayastrih Sapta Samidhah Krutaah Devaa Yadyajnam Tanvaanaa Abadhnaan Purusham Pashum ||7|| Tam Yajnam Barhishi Praukshanpurusham Jaatamagratah Tena Devaa Ayajanta Saadhyaa Rushayashcha Ye ||8|| Tasmaadyajnaat Sarvahutah Sambhrutam Prushadaajyam Pashoonstaanshchakre Vaayavyaan Aaranyaan Graamyaashcha Ye ||9|| Tasmaadyajnaat Sarvahuta Ruchah Saamaani Jajnire Chhandaamsi Jajnire Tasmaadyajustasmaadajaayata ||10|| Tasmaadashvaa Ajaayanta Ye Ke Chobhayaadatah Gaavo Ha Jajnire Tasmaat Tasmaajjaataa Ajaavayah ||11|| Yat Purusham Vyadadhuh Katidhaa Vyakalpayan Mukham Kimasya Kau Baahoo Kaa Ooroo Paadaa Uchyete ||12|| Braahmanoasya Mukhamaaseed Baahoo Raajanyah Krutah Ooroo Tadasya Yadvaishyah Padbhyaam Shoodro Ajaayata ||13|| Chandramaa Manaso Jaatashchakshoh Sooryo Ajaayata Mukhaadindraashchaagnishcha Praanaadvaayurajaayata ||14|| Naabhyaa Aaseedantariksham Sheershnoh Dyauh Samavartata Padbhyaam Bhoomirdishash Shrotraattathaa Lokaan Akalpayan ||15|| Vedaahametam Purusham Mahaantam Aadityavarnam Tamasastu Paare Sarvaani Roopaani Vichitya Dheerah Naamaani Kritvaabhivadanyudaaste ||16||